Taal en Maatschappelijke ontwikkeling
Workshops en andere activiteiten
De kunst van Vertellen
Onder de Amandelboom
Lezing door professor Koen Jaspaert op donderdag 11 mei in theater Unique
Koen Jaspaert is voormalig algemeen-secretaris van de Nederlandse Taalunie. Hij doceert aan de Katholieke Universiteit van Leuven, vakgebied: taal en onderwijs.
Een duurzame maatschappelijke ontwikkeling komt iedere samenleving ten goede. Mensen met kwaliteiten moeten een kans krijgen om aan de ontwikkeling bij te dragen. Door opvoeding worden die kwaliteiten ontwikkeld, opvoeding thuis en op school. De opvoeding thuis kan zeer positieve effecten hebben op de ontwikkeling van een kind. Maar niet alle ouders zijn in staat om zo’n opvoeding te geven. Sociale onrechtvaardigheid ontstaat als alleen kinderen met ouders met mogelijkheden, instrumenten tot hulp, kans hebben om goede kwaliteiten in zichzelf te ontwikkelen. Ook kinderen van ouders die niet in staat zijn tot een goede opvoeding van hun kinderen, moeten die kansen krijgen. Het onderwijs kan hun die bieden. Goed onderwijs biedt kennis en helpt bij de ontwikkeling van vaardigheden en een juiste houding in het leven.
Een bijzondere plaats in de opvoeding thuis neemt het leren van de taal in die in het gezin gesproken wordt. In de relatie tussen ouders en kinderen wordt dat meegenomen in de dagelijkse gang van zaken. Ouders praten vanaf het begin tot hun baby, ‘het mooiste kind van de wereld’, met troetelwoordjes en dergelijke. De baby reageert: ‘ta, ta. ta.’ ‘Hij heeft papa gezegd’, juichen de trotse ouders!
Taal heeft in het begin nog weinig inhoud, maar speelt altijd een rol. Later leert het kind woorden, vanuit de praktijk van het dagelijks leven. Koen Jaspaert geeft een voorbeeld uit zijn eigen jeugd. Op een voor een kleine jongen hoge kast zag hij een appel liggen. Die wou hij hebben. Ie, ie, ie, riep hij. Zijn moeder kwam eraan. ‘Je wilt zeehondje spelen in het bad?’ lachte ze. ‘Ie, ie, ie, riep hij. Een misverstand. Hij huilde en wees. ‘O, wil je die appel hebben?’, zei zijn moeder. Zo leerde hij het woord appel, om het nooit meer te vergeten.
Hoe gaat dat aanleren van de schooltaal op school? Met name voor kinderen die een andere moedertaal hebben en die taal nog niet beheersen? Er zijn drie mogelijkheden:
- A de school past zich aan het kind en geeft onderwijs n de taal van het kind,
- B het kind past zich aan de school en begint de taal van de school te leren.
- C een combinatie van beide mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld op Curaçao, waar de kinderen eerst in het Papiamento leren en later de schooltaal aanleren
In de praktijk gebeurt vaak noch het een, noch het ander. Het kind zit erbij en leert niets, want het verstaat de taal niet goed. Het wordt dan negatief beoordeeld.
Voor Jaspaert is dit een groot probleem: kinderen moeten vaak op school een taal leren en daar is de school niet goed in! Het is een delicaat probleem! Jaspaert doet een proef met het aanwezige publiek. Hoeveel talen ken je? Welke heb je op school geleerd? De meeste talen zijn geleerd in buitenschoolse situaties.Hij geeft een voorbeeld uit zijn eigen land, België. Vroeger was het Frans de belangrijkste taal in zijn land. Toen leerden de Walen nauwelijks Nederlands. Nu is het Nederlands de taal van het belangrijkste deel van het land.. De Walen leren ook Nederlands op school en het niveau van hun Nederlands is sterk verbeterd.. Niet de school bepaalt zulke veranderingen, maar de maatschappij. In Engeland bijvoorbeeld is men slecht in vreemde talen. De eigen taal is een wereldtaal. In Nederland is de landstaal onbelangrijk in de wereld en wil men vreemde talen leren.
Hoe leert men talen? Heeft het zin om op school meer uren te geven als het slecht gaat met het aanleren van een taal? Nee, over het algemeen ligt het niet aan de hoeveelheid uren, maar aan de manier waarop. Er zijn tussen 1950 en 2000 wel veel ideeën ontwikkeld over het taalonderwijs, over eerste en tweede taalonderwijs. De beste manier blijft echter altijd die waarop je thuis je eerste taal leert. Als het onderwijs daarbij kan aansluiten, is het goed. In het onderwijs stelt de leerkracht bijvoorbeeld vragen. Maar de functie van een vraag is dat de vraagsteller een antwoord krijgt op een werkelijke vraag, iets dat hij niet weet. Op school stelt de leerkracht bijna altijd vragen waarop hij altijd zelf het antwoord weet. Onechte situaties dus. Leuk om bij aan te sluiten is dat er in een klas bijna altijd culturele verschillen zijn. Vooral in een multiculturele samenleving, zoals in Suriname. Hoe ga je daarmee om als taalleerkracht? Wat voor vragen stel je aan de kinderen om ze aan het praten te krijgen? ‘Hoe was je vakantie?’ Wellicht zijn er kinderen bij die vanuit hun cultuur niet over hun familieleven, eigen belevenissen, praten. Dus alweer: probeer op zoek te gaan naar natuurlijke manieren om een taal te leren. Regels? Wat kun je ermee doen? De eigen taal van de kinderen gebruiken? Maar hoe spreken ze die thuis. De kans is groot dat de leerkracht dat heel anders doet. Jaspaert geeft een voorbeeld uit zijn eigen gezin. Als hij Nederlands spreekt, schamen zijn kinderen zich als hun vrienden erbij zijn, want ze spreken Vlaams. Kinderen kunnen vervreemden van hun eigen taal door de manier waarop de leerkracht ermee omgaat .
Soms heeft goed taalonderwijs slechte resultaten. Het onderwijs in het Nederlands in Indonesië op de universiteit bijvoorbeeld. Maar in Rusland, in een gebouw dat op instorten stond, ging het wel goed, zonder perfecte middelen. Dat soort verschillen hebben sterk met de cultuur van de studenten te maken.
In Suriname met veel talen van veel culturen en het Nederlands als schooltaal is de situatie uiterst interessant. Als leerkracht kun je hier veel leren als je je inzet om natuurlijk taalonderwijs te geven. Praten over onderwerpen die ons allemaal aangaan. Het regenwoud bijvoorbeeld. Elkaar vertellen over onze culturen. Fascinerend! Kijk altijd naar de kinderen, naar de studenten. Wat houdt ze bezig? Hoe en wat lezen ze? Kijk naar ze en sluit aan bij hun beleving.
Els Moor