Taal en Maatschappelijke ontwikkeling
Workshops en andere activiteiten
De kunst van Vertellen
Onder de Amandelboom
Bij het overlijden van Hubert Lampo:
HET WISSELVALLIGE BESTAAN VAN HET MAGISCH REALISME
Op 12 juli 2006 overleed de Vlaamse schrijver Hubert Lampo op 86-jarige leeftijd. In de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw werd zijn werk veel gelezen om het magisch realistische karakter ervan. ' De komst van Joachim Stiller ' (1960) was zijn topper. Die ontbrak op geen literatuurlijst van studenten van middelbare scholen in Vlaanderen en Nederland en ik neem aan dat deze bestseller ook hier bekend was. Hubert Lampo schreef meer dan vijftig boeken. Nog twee magisch realistische romans kregen grote populariteit: ' De duivel en de maagd ' (1953), over een episode uit het leven van de heilige Jeanne d'Arc en ' Terugkeer naar Atlantis ' (1955), waarvan de titel voor zichzelf spreekt.
Het magisch realisme is een stroming die door het samengaan van concrete realiteit en het bovennatuurlijke, van verstand en verbeelding, zoekt naar het wezenlijke in het menselijk bestaan. De oorsprong ligt in de ideeën van de Griekse filosoof Plato (427-347 voor Chr.) met zijn allegorische verhaal over de grot waarin vanaf hun geboorte vastgebonden mensen alleen de schaduwfiguren op de muur vóór hen kunnen zien. Maar een van hen weet zich te bevrijden en draait zich om. Hij ziet voor het eerst de werkelijkheid van de figuren die hij alleen als schaduw gezien heeft: felle kleuren en scherpe contouren. De idee achter deze gelijkenis is dat wat we op de wereld als realiteit ervaren slechts een afschaduwing van hogere ideeën is.
Hoe zit dat bij ' De komst van Joachim Stiller '? De roman speelt zich af in Antwerpen. De hoofdfiguur is Groeneveld, een kunstredacteur. Hij heeft last van depressies en maakt vreemde dingen mee. Zo krijgt hij een aan hem gerichte brief die vóór zijn geboorte geschreven is, waarin het stuk dat hij juist die dag geschreven heeft, wordt voorspeld. Bij elke vreemde gebeurtenis is een zekere 'Joachim Stiller' betrokken achter wiens identiteit hij maar niet kan komen. Tot een verborgen herinnering helderheid brengt. In de oorlog heeft hij een vergeefse poging gedaan om het leven van een Amerikaanse soldaat te redden. Hij heette Joachim Stiller. Het komt tot een afspraak. Groeneveld staat aan de kant van de weg en ziet hoe Stiller geschept wordt door een wagen en overlijdt. Als hij zijn lijk wil gaan zien in het lijkenhuis, blijkt dit spoorloos. Opvallend in de roman is de gelijkenis tussen Stiller en Jezus Christus.
In 1963 ontving Lampo voor dit boek de Staatsprijs voor Vlaams verhalend proza. Toen stak er een storm van protest op. Niet Lampo, maar Hugo Claus had de prijs moeten krijgen, vonden de critici. Lampo's werk werd betiteld als 'pseudo-intellectueel gekwijl' en hijzelf kreeg bijnamen als 'een navelkijkertje' en 'kleine ikjes vereerder'. Lampo weet deze scheldkanonnades aan het feit dat hij zelf ook kritieken schreef die er vaak niet om logen. Hij ging toen essays schrijven waarin hij zijn eigen werk verdedigde en aantoonde hoeveel diepgang het wel niet had. Daarmee speelde hij zijn critici in de kaart, want het zwakke punt van zijn romans is nou net dat de wonderlijke gebeurtenissen vaak de indruk maken hersenspinsels te zijn, pure verzinsels. Ze komen niet voort uit de realiteit van een culturele traditie. Magisch heeft veel meer de betekenis van 'opwindend vreemd'.
Lampo kreeg echter wel erkenning van veel lezers in die tijd. Zijn boeken bleven grote oplagecijfers halen en werden in vele talen vertaald.
Dat succes begon te slijten met de Latijns-Amerikaanse 'boom', de wereldwijde literaire schok die begon na de verschijning van ' Honderd jaar eenzaamheid ' van Gabriel García Márquez in 1967. Deze roman en die van andere grote schrijvers brachten de verbeelding aan de macht. De verbeelding die voortkwam uit de rijke culturele en orale tradities in de Latijns-Amerikaanse landen, waardoor werkelijkheid en verbeelding versmelten. Europese critici noemden de romans van deze grote schrijvers, onder hen de Peruaan Mario Vargas Llosa, de Paraguayaan Augusto Roa Bastos, de Cubaan Alejo Carpentier en de Mexicaan Juan Rulfo, ook magisch realistisch. Márquez fulmineerde tegen deze opvatting. In een interview met zijn vriend Plinio Mendoza zei hij: 'Ongetwijfeld omdat hun rationalisme hen verhindert te zien dat de werkelijkheid niet ophoudt bij de prijs van tomaten of eieren. Het dagelijks leven in Latijns-Amerika toont ons dat de werkelijkheid vol buitengewone zaken zit.' Wat dat betreft is Suriname in een echt Latijns-Amerikaans land. Ook hier is de atmosfeer altijd zwanger van tori's die een heel eigen werkelijkheid weerspiegelen vanuit culturele en orale tradities en die in romans en verhalen weerspiegeld worden.
De zwaarte van zo'n literaire wereld heeft te maken met het isolement waarin veel samenlevingen verkeerden, waardoor machtswellust en dictatuur welig konden tieren. De novelle ' Pedro Paramo ' (1955) van de Mexicaan Juan Rulfo, voorloper van de 'boom' is een subliem voorbeeld daarvan. Er is geen verschil meer tussen dood en leven, hel en wereld.
De alleenheerschappij van de 'boom' heeft het lang volgehouden in Latijns-Amerika. En nog steeds worden deze schrijvers tot de groten in de wereldliteratuur gerekend. Maar vanuit Mexico is er nu een tegenstroom gekomen van geglobaliseerde schrijvers die de literaire conventies vanuit de inheemse culturen afzweren. Geesten zijn in de bezemkast opgesloten, de dictator speelt niet meer mee. De mythische plaats 'Macondo' uit het werk van Márquez is achterhaald. 'The crack generation' schrijft over het snelle leven in de grote stad en kijkt over grenzen heen. ' De zoektocht van Klingsor ' (1999) van Jorge Volpi en ' Amphytrion ' (2000) van Ignacio Padilla spelen in het Europa van voor en tijdens de Hitlerperiode.
Hubert Lampo is op hoge leeftijd overleden. Zijn werk is uit de belangstelling geraakt. Dat zal met het werk van Márquez en zijn 'boom' 'collega's niet zo definitief gebeuren. Maar de werkelijkheid die samensmelt met de verbeelding en vaak put uit de cultuur van de voorouders, begint steeds meer romantiek te worden. In onze geglobaliseerde tijd waarin literatuur vooral een onderzoekende functie krijgt, sluimert het magisch realisme, of hoe we het ook willen noemen. Ineens kan het echter met een 'boom' weer doorstoten. Kijk maar naar de roman ' De Celestijnse belofte ' van James Redfield. Enkele jaren geleden brak hij als een spirituele bom door. We horen er nu niets meer over. Het kan verkeren in de literatuur. Wie weet beleven we nog een terugkomst van Joachim Stiller.
Els Moor - Bron DWT Literair
