Taal en Maatschappelijke ontwikkeling
Workshops en andere activiteiten
De kunst van Vertellen
Onder de Amandelboom
Een opfrisser voor leerkrachten: Boeken over slavernij uit verleden en heden
Boeken over de slavernij vormen naast de schoolboeken interessant begeleidend materiaal voor zelfstandig onderzoek naar het verleden van je eigen land door studenten van beroepsopleidingen en middelbare scholen, leerlingen van de muloscholen en zelfs van de lagere school, iedere groep op zijn eigen niveau. Daarom vestigen we in het kader van de slavernijtentoonstelling uw aandacht op beeldend en literair werk over de slavernij uit verschillende tijdperken.
Bij de keuze hebben we rekening gehouden met de bereikbaarheid van de boeken en met de doelgroepen. We hebben ons voornamelijk gebaseerd op drie bronnen. Het door Thea Doelwijt samengestelde ‘Kri, Kra!' (1978, 4de druk), dat veel belangwekkend proza over de slavernij bevat. Rijk geïllustreerd is ‘Geschiedenis van Suriname. Van stam tot staat.' (1993) van Eveline Bakker en anderen. Dat boek bevat zelfs een apart hoofdstuk: ‘Verschillende beelden van de slavernij' (pp. 58-60). Uiteraard hebben we ook ‘Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur' (2003) geraadpleegd.Hoe keek men in de tijd zelf?
Er bestaat beeldend en geschreven materiaal uit de tijd van de slavernij. Hierin krijgen we de visie van niet-slaven, buitenlanders die in Suriname verbleven. John Gabriel Stedman maakte in de 18e eeuw deel uit van een legereenheid die vanuit de Republiek naar Suriname gestuurd was om de marrons te bestrijden. Hij tekende en beschreef onder andere wrede martelingen. Wie kent niet de afbeelding van een slaaf, hangend aan een galg? Zijn liefde voor de slavin Joanna bevestigt zijn voor die tijd ambivalente houding ten aanzien van de slavernij.
Uit de 19de eeuw is Willem E.H. Winkels belangrijk. Hij ging in 1839 naar Suriname en vond emplooi als blankofficier. Al gauw begon hij zijn belevenissen vast te leggen door te tekenen, te schilderen en te schrijven. Een principieel tegenstander van de slavernij was hij - evenals Stedman - niet. Hij had wel bezwaren tegen de behandeling van de slaven. Uit 1840 is zijn satirische boekje ‘De tooverlantaarn van Mr Furet. 21ste Glaasje. Een blankofficier'. Het boekje is nooit uitgegeven, maar het manuscript met een serie van 18 ovale tekeningen wordt bewaard in het archief van het Surinaams Museum. In 1994 werd het materiaal tentoongesteld, inclusief de presentatie van ‘De tooverlantaarn…'. Ook werd een editie van ‘Mededelingen van het Surinaams Museum' (nr. 53, juni 1994) aan dit beeldende en humoristische werk gewijd.De Verlichting
Binnen de Europese Verlichting verscheen er nogal wat werk dat de slavernij als onderwerp heeft. Natuurlijk heeft dat te maken met het beginnende denken over ‘vrijheid' (‘gelijkheid en broederschap') vanuit Frankrijk.
In Engeland heeft Aphra Behn (1640-1689) blijvende bekendheid gekregen door haar ‘Oronooko, or the Royal Slave' (1688), het tragische en romantische verhaal over de verboden liefde tussen de Afrikaanse prins Oroonoko en Imoindre. Los van elkaar worden ze als slaaf verkocht. Ze ontmoeten elkaar - in slavernij - weer in Suriname. Door Albert Helman werd het verhaal vertaald in het Nederlands, onder de titel ‘Oroenoko of de koninklijke slaaf' (1983).En dan ‘Candide ou l'optimisme' (1759) van de Franse Verlichtingsfilosoof Voltaire, ook vertaald in 't Nederlands. Hij richtte zich in zijn geschriften tégen starre dogma's en vóór het gezonde verstand, vóór grotere verdraagzaamheid en tégen de wreedheden die - in naam van de godsdienst - werden begaan. ‘Candide…' is een satire op de gedachte van de Duitse filosoof Leibniz, dat ‘onze wereld de beste der werelden is'. Ook de slavernij in Suriname krijgt een behoorlijke veeg uit de pan in de ontmoeting tussen Candide en de mismaakte suikerslaaf: ‘Hoe duur was de suiker'!
Orale traditie
Wat deden de slaven zelf? Zij hadden hun orale vertellingen voor op de bakadyari. Anansi de spin was (en is…) een identificatiefiguur, die iedere vorm van verzet tegen de meester verbeeldt. De slavernijverhalen van de Sranan-verteller Alex de Drie zijn vertaald en uitgegeven door Trudi Guda. Zij heeft - als Trudi Martinus-Guda - in 2005 ook een belangrijk stuk slavencultuur in beeld gebracht met haar rijk geïllustreerde boek: ‘Drie eeuwen banya. De geschiedenis van een Surinaamse slavendans'.
Romans
Vanaf de 19de eeuw verschijnen er romans over de slavernij. Bekend is pater Rikken (1863-1908) die ‘Codjo, de brandstichter…' (1902) en ‘Ma kankantrie' (1907) als feuilletons liet verschijnen in de krant ‘De Surinamer'. Het is hoog tijd dat Rikkens romans op een eigentijdse manier uitgegeven worden.
Albert Helman publiceerde in 1931 zijn nog steeds veelgelezen roman ‘De stille plantage', die hij in 1952 bewerkte tot ‘De laaiende stilte'. In 1934 verscheen ‘Wij slaven van Suriname' van Anton de Kom, dat pas in 1971 door uitgeverij Contact heruitgegeven werd en in 1999 zijn negende druk beleefde. Beide werken klagen de onmenselijkheid van de slavernij aan en roepen op tot solidariteit. Helaas is dat nog steeds actueel.
Prachtig is de novelle ‘Tata Colin' van Ruud Mungroo over de Coroniaanse slaaf-held, een verhaal met een mythische dimensie.
Onze tijd
Cynthia Mc Leod is thans de auteur die voor een groot publiek de geschiedenis, inclusief de slavernij, tot leven roept. ‘Hoe duur was de suiker?' was haar debuut. Maar ook ‘Vaarwel Merodia' en ‘De vrije negerin Elisabeth, gevangene van kleur' geven beelden van de slavernij die tot discussie kunnen leiden. En ‘Slavernij en de Memorie…' is een boek van Cynthia en de Antilliaan Carel de Haseth, met achtergrondinformatie en een verhaal. ‘Ter dood veroordeeld' van John de Bye is interessant, omdat daarin de slavernij een rol speelt, gezien vanuit de joodse planters.
Voor de jeugd
Voor de hogere klassen van de lagere en de lagere van de muloschool zijn er jeugdboeken waarin de slavernij een rol speelt: ‘Veren voor de piai' van Ismene Krishnadath, dat speelt in de 17de eeuw tussen inheemsen, slaven en meesters. Ook ‘Sisa' van Joyce Pool ('n Nederlandse met Surinaamse moeder) is zo geschreven dat jongeren er zich mee kunnen identificeren. Het speelt in de chaotische tijd van de invallen van Cassard.
Dvd's
Dan is er een dvd over de stadswandelingen en plantageboottochten onder leiding van Cynthia Mc Leod. Mooi materiaal, omdat jongeren van nu participeren. En recent: een film van Diego Pos op dvd, ‘Ongewisse tijd', over zijn zoektocht naar zijn joodse voorvaderen in de slaventijd.
Redactie De Ware Tijd Literair
[Uit: ‘dWTL' van 10-3-2007, nr. 952]