 |
Recensie: Frank Martinus Arion |
De Caribische mens als toekomstideaal
'De deserteurs', de recent verschenen roman van Frank Martinus Arion, is een spiegel van zijn eerste, vermaarde roman 'Dubbelspel'. Ook in dit boek spelen vier mannen de hoofdrol, ze draaien om elkaar heen en bouwen door hun communicatie gezamenlijk de plot op. In tegenstelling tot 'Dubbelspel' gaat het in 'De deserteurs' echter niet om het dagelijks realisme van de baka dyari, maar om diepe filosofische beschouwingen. Dit heeft tot gevolg dat de eenvoudige plot weinig vaart heeft en de lezer geneigd is zich af te vragen waar het nu eigenlijk om gaat. Ik heb het vermoeden dat Arion niet in de eerste plaats zijn lezers een spannend verhaal heeft willen bieden, maar dat hij zichzelf (en dus het publiek) een opdracht heeft gegeven: namelijk een oefening in Verlichtingsliteratuur.
De roman is zeer vernuftig in de romantraditie van de achttiende eeuw opgezet. Zo heeft het thematisch alle kenmerken: avonturen, reizen en erotiek spelen een belangrijke rol. Geheel in deze traditie gaat het hier om een avonturenroman. Het verhaal begint in Philadelphia in de universiteitsstad Princeton, een gebied waarin zich traditioneel een 'melting pot' had gevormd. Hier studeert Timothy Blincker, een zoon uit een gastvrij Quakergezin, een religieuze groep die uit principe tegen de slavernij is. Deze keuze van Arion is van belang, omdat uit deze manifestatie blijkt dat ook in slavernijgemeenschappen sterk verzet op grond van de bijbel speelde. Het is dus niet zo dat alle christenen bij wijze van spreke met het Testament in de hand de slavernij verdedigden, zoals we vaak uit geschiedenisboeken leren.
John Trotman, een mulat uit Barbados, krijgt de gelegenheid ook aan Princeton te studeren. Ho Ping Wang is via Europa in Amerika terechtgekomen uit nieuwsgierigheid naar de nieuwe wereld. Ook de 'zoutwaterneger' Mohammed Sundiata, een ontvoerde moslimprins uit Senegal die uit slavernij is ontsnapt, sluit zich bij hen aan. Deze vier vrienden vermaken zich, behalve met studeren, met het overroeien van passagiers over de Delaware rivier en filosofische discussies onder het genot van vele kopjes thee.
Vrijheidsstrijd
Het is 1776 en de historische context tekent de afscheuring van de Amerikaanse staten van het moederland Engeland. De Boston Tea Party, het overboord gooien van ladingen thee om zo tegen de Engelse belastingheffingen te protesteren, heeft tot gevolg dat na het Continentale Congres de Verenigde Staten van Amerika zich proclameren. Tijdens dit congres is ook gedebatteerd over de afschaffing van de slavernij, maar helaas zijn niet alle partijen het hiermee eens en, tot de grote ergernis van de vier vrienden, stellen de leiders van het congres deze beslissing uit. Of zoals Arion opmerkt: de niet-Amerikanen zijn niet zo gelijk als de Amerikanen. In mijn ogen een beetje ongelukkig, omdat de oorspronkelijke Amerikanen de inheemsen zijn.
De vier worden gekidnapt en aan boord gebracht van een rebellenschip, om als geronselde soldaten tegen de Britten te vechten in de Caribische zee. Arion beschrijft de historische achtergrond en het leven aan boord met veel kennis van zaken.
Erotiek
Om hun ontvoerders te misleiden tekenen de vier uiteindelijk de declaratie die hen in het leger inlijft. De vier zijn geoefende roeiers, ze besluiten te ontsnappen en komen terecht op St. Kitts. Hier worden ze opgevangen door de 'koningin van Sheba', rebellenleidster Mary Ann die op de bodem van een vulkaankrater een utopische gemeenschap heeft gesticht. De erotiek, ook een belangrijk thema in de achttiende eeuw, komt vooral tot uiting in dit hoofdstuk. Mary Ann begroet de deserteurs met citaten uit het bijbelse hooglied van Salomo (p.181). Deze oudtestamentische koning ontving de koningin uit het zuiden, die bijzonder onder de indruk was van zijn wijsheid en rijkdom. Arion draagt het boek op aan zijn moeder, vrouw en dochter en schrijft het motto toe aan de koningin van Sheba (uit de roman): 'En een wondermiddel zien te vinden om vooral meisjes te maken'. Beide verwijzingen benadrukken de intentie van Arion om in deze roman ook de verheerlijking van de mooie, sterke, seksueel actieve en onafhankelijke zwarte vrouw een plaats te geven.
Rede
Uiteindelijk vinden de vier vrienden hun bestemming, wetende dat de ideale gemeenschap binnen handbereik is, maar teleurgesteld omdat de eerste regel van de 'declaration of independance', namelijk dat alle mensen gelijk zijn (All men are created equal), door het uitblijven van de afschaffing van de slavernij niet in praktijk is gebracht.
Naast de verwijzingen naar de geest van de denkbeelden van de 18 e eeuw, werkt Arion ook met romantradities uit die tijd. Zo volgt aan het einde van de roman een stukje briefwisseling, een literaire kunstgreep, waardoor de auteur de meningen van verschillende personages kan ventileren. Arion bouwt zijn verhaal op in een mooie beschrijvende stijl, waardoor je een goed beeld krijgt van het leven in de achttiende eeuw. Hier en daar maakt hij, naar mijn smaak, 'moderne uitschieters' en gebruikt hij clichés zoals 'hun hoop in bange dagen Jefferson' (p.71).
De roman draait om de rede: de benadering van de gehele schepping was voor de verlichte burger onderworpen aan de reden. De vrienden komen uit diverse sociale lagen en praktiseren zelfbespiegeling, onderzoeken in hun discussies constant hun eigen geweten. Volgens mij is het dan ook de bedoeling om de Caribische lezer, die Arion ongetwijfeld voor ogen heeft, op een hoger plan te brengen en na te laten denken, zoals de vier hoofdpersonen in de roman, over slavernij en vrijheid en een betere toekomst. Of, zoals de auteur op p. 31 stelt: 'De voorstelling van een soepel draaiende gemeenschap van mensen die elkaar simpelweg niet willen aandoen wat zij zelf niet willen dat hun geschiedt'.
Een oefening in Verlichtingsliteratuur
'De deserteurs' van Frank Martinus Arion is geen spannend, verhalend boek maar eerder een oefening in de Verlichtingsliteratuur. Hiermee bedoel ik dat de roman zo veel duidelijker voor de lezer wordt als hij de verwijzingen in de roman kan vatten, door belezenheid of studie. De zwakte van het werk ligt dan ook hierin: kun je van alle lezers verwachten dat ze zich zo inspannen om een boek te begrijpen? Voor sommigen is dit een uitdaging. En dan blijkt weer het gemak van internet!
Zo filosoferen de vier vrienden in de roman nogal wat af. Als je het over de slavernij hebt, denk je vooral aan de verlichtingsfilosoof Voltaire. Met name door diens roman Candide, waarin hij de hoofdpersoon naar Suriname laat reizen. Hier treft deze een neger aan zonder arm en zonder been. Het leek dus een voor de hand liggende keuze voor Arion om Voltaire op te brengen. Hij kiest echter voor een veel minder bekende (maar voor de essentie van deze roman van onschatbaar belang) filosoof Louis Sebastian Mercier. Deze Fransman is niet slechts een romanpersonage, maar heeft in 1771 in Amsterdam het (in Frankrijk verboden) utopische werk L'an 2440 (Het jaar 2440) uitgegeven. De eerste roman over de ideale samenleving is 'Utopia' van Thomas Moore. In het werk van Mercier is Utopia echter niet langer een fictieve maatschappij die empirische tegenstellingen en tekortkomingen compenseert en gesitueerd is op een of ander ver afgelegen eiland. Zijn ideale wereld is afgeleid van ons heden, en zal het goede vertegenwoordigen dat nu verscholen ligt achter huidige corrupte praktijken en oppositionele structuren. Het beschrijft dus onze eigen situatie in de verre toekomst.
In zijn roman schetst Mercier een beeld van een universiteit van vier naties, die in Arions versie niet vier landen, maar vier typen mens verbeelden: de vier helden met een totaal verschillende achtergrond die ondanks die diversiteit vrienden worden. Zo pleit Arion indirect voor een wereld waarin ieder naast elkaar een plaats vindt: begrip over ras, religie of sekse heen, de ideale multiculturele samenleving! In wezen dus de smeltkroes van Caribische mensen(het Frans-Caribische ideaal van de creolité). Dat Arion zijn roman plaatst in het jaar 1776 is geen kwestie van pessimisme. Hij laat duidelijk zien dat de vier vrienden geloven in een betere toekomst en daar ook hun bijdrage aan willen leveren Het is wel indirect een aanklacht aan het onvermogen van onze huidige generatie om deze ideale wereld 2006 te kunnen verwezenlijken, anno 2006.
HILDE NEUS
Fragment uit:
Hooglied Van Salomo, I vers 1
'De Koning voerde mij naar zijn vertrekken,
Laten wij juichen en ons in u verheugen,
uw liefde prijzen boven de wijn!
Met recht heeft men u lief!
Donker van huid ben ik, doch bekoorlijk,
dochters van Jeruzalem,
als de tenten van Kedar,
de gordijnen van Salomo.
Let er niet op dat mijn huid donker is,
dat de zon mij verbrand heeft.'
Bron: DWT Literair