Taal en Maatschappelijke ontwikkeling
Workshops en andere activiteiten
De kunst van Vertellen
Onder de Amandelboom
Van hen kan je leren
Dit is een rubriek, waarin Ruth San A Jong enkele vragen stelt aan een auteur. Onderwerp is altijd een boek, de inhoud en het schrijfproces.
Deze keer!
Michiel van Kempen- Vluchtwegen - ISBN: 9044508199
Michiel, bedankt voor het toezenden van een exemplaar van je nieuwste boek. Zou je mij in maximaal vijf regels kunnen vertellen waar het boek over gaat?
Vluchtwegen gaat over de wording van Nederland als "multiculturele" samenleving en dan in het bijzonder hoe dat zich heeft afgespeeld in de jaren 1965-1992 in de Amsterdamse Bijlmermeer. Het gaat dus over hoe mensen vanuit allerlei windstreken (Suriname, Marokko, Hongarije, maar ook uit verre hoeken in Nederland) bij elkaar komen om een nieuwe samenleving op te bouwen, over hoe mensen met elkaar omgaan en communiceren, en waarom dat wel of niet lukt.
Bij elke workshop krijgt de cursist steevast het advies: "Ken je personages". Ken jij de vele personages uit 'Vluchtwegen' zo goed? Denk je achteraf gezien niet dat het beter zou zijn geweest het met een kleiner aantal te doen? Ben je niet bang, dat de lezers door de bomen het bos niet meer zien?
In dit geval decreteert het onderwerp de keuze voor een aantal personen: je kunt moeilijk iets oproepen over een heel diverse samenleving, als je dan maar één of twee hoofdpersonen hebt. Uiteindelijk valt het hier wel mee: er zijn vier of vijf hoofdpersonen en enkele bijpersonen. Wel hoop ik dat die personen van vlees en bloed zijn en dat ze levend en levendig op de lezer overkomen. Ik heb er zelf wel moeite voor moeten doen om ieders achtergrond te leren kennen; schrijven is dus ook research doen. Ik verbeeld me dat ik ze wel goed ken, maar het gaat erom dat ook de lezer ze leert kennen, zoals ik ze in mijn hoofd heb gehad. Veel lezers vinden de Surinamer Strijdhaftig overigens de meest levendig getekende persoon, dat zal wel niet toevallig zijn.
Werk je ook met een schrijfplan? Zou je voor ons een klein beetje een tip van de sluier kunnen lichten? Hoe ziet jouw schrijfplan eruit? Hoe rijg je de gebeurtenissen aan elkaar?
Bij deze roman heb ik een uitvoerig schema gemaakt: welke personen, welke eigenschappen, welke relaties hebben ze met wie, welke ontwikkeling maken ze door, hoe is hun uiterlijk, voor welke ideeën staan ze. Daarnaast had ik een lijst met alle hoofdstukken, waarbij telkens de historische tijd en de personen waren aangegeven. Ik checkte voortdurend dat alles chronologisch klopte, dat bijvoorbeeld niet één van de kinderen van de Marokkaanse hoofdpersoon te oud of te jong was voor wat dat kind deed, enz.
Jouw boek bestaat uit korte hoofdstukken: doe je dat voor jezelf of denk je aan de lezers of aan beiden?
Nee, dat is een natuurlijke adem, al geloof ik dat lange hoofdstukken zoals bij de grote Russische schrijvers een beetje uit de mode zijn; het moet vandaag de dag allemaal veel sneller. Er was een heel lang hoofdstuk. Dat viel zo op, zo uit de toon, dat ik het qua lengte ongeveer op maat heb gemaakt van de andere hoofdstukken.
Het boek heeft als leidmotief de Bijlmerramp; toch presteer jij het om dat motief ongenoemd te laten. Knap! Is dat bewust gedaan?
De Bijlmerramp was zo gigantisch, dat dat niet meer te dramatiseren viel. Er is ook zo enorm over geschreven dat je dat in fictie niet meer hoeft over te doen. Ik wist vooraf dat die ramp het eindpunt van het boek zou zijn, omdat de Bijlmer toen definitief van gezicht is veranderd, maar ik wist ook dat de ramp op zich niet het onderwerp zou worden; alleen de dreiging, het voorvoelen van die ramp, dat is wel als leidmotief aanwezig.
Om uiteenlopende redenen zal de Bijlmer indruk op je hebben gemaakt. Hebben de bewoners jouw stigma daarom verdiend? De Surinamer, lui en stelend, Hella seks, Hamied gevaarlijk, noem maar op. of vind je het makkelijk of misschien leuk, of komt het je goed uit?
Ik geloof niet dat de Bijlmerbewoners zo'n stigma opgeplakt krijgen in het boek, wel probeer je duidelijke types neer te zetten. Hamied is een opstandig, rebels jongetje, maar opvallend is dat je bijvoorbeeld niet Hashim noemt: een heel gewone, werkende Marokkaan, of Bram, een normale werkman (die wel geestelijke problemen krijgt omdat hij niet in het reine komt met zijn joodse opvoeding). Strijdhaftig is een echte uitvreter, hij is gemodelleerd naar iemand die ik echt gekend heb en die een echte uitvreter was. Maar daarom staat hij toch nog niet voor alle Surinamers? Extreme karakters zijn altijd interessanter dan de gewone burgermannetjes. Overigens - ik weet niet of je dat is opgevallen: Strijdhaftig is zowat de enige die uit het hele web weet te ontsnappen, hij is de anderen uiteindelijk te slim af: Anansi toch? De opbouwwerkster Hella doet het in het boek met slechts twee mannen, maar lezers valt die seks op en sommigen vinden haar nymfomaan. Zou dat toch niet komen omdat ze een vrouw is en omdat de vrijgevochtenheid van een vrouw nog altijd moeilijker geaccepteerd wordt dan van een man? Van Bram wordt verteld dat hij veel vriendinnen had, maar niemand die dat vreemd vindt. Het is net als met overspel: er wordt altijd aan gerefereerd dat mannen vreemd gaan, o wat erg, maar dat er dan toch ook zeker zoveel vrouwen moeten zijn die hetzelfde doen, wordt doodgezwegen. Overigens bleek al jaren geleden uit, ik geloof, het McKinseyrapport dat vrouwen meer vreemdgaan dan mannen. Geef ze eens ongelijk met al die slaapverwekkende kerels die aan het einde van de middag moegewerkt thuiskomen!